14 tys. kilometrów – tyle dzieli Polskę od Polskiej Stacji Antarktycznej im. Henryka Arctowskiego. Ta całoroczna jednostka naukowo-badawcza 26 lutego obchodzi swoje 48. urodziny. Prace nad budową nowego obiektu trwają.
Stacja zlokalizowana jest nad Zatoką Admiralicji na Wyspie Króla Jerzego w archipelagu Szetlandów Południowych. Wyspa zaliczana jest do klimatycznej strefy morskiej Antarktyki.
Obiektem zarządza Instytut Biochemii i Biofizyki PAN (IBB PAN), który z okazji 48. rocznicy inauguracji działalności Stacji zaplanował obchody w swojej siedzibie w Warszawie. W programie znalazły się m.in. połączenie się online z uczestnikami obecnej wyprawy oraz wystąpienia o badaniach prowadzonych przez polskie badaczki dotyczących m.in. porostów i kleszczy.
Z kolei nawiązując do hasła tegorocznych obchodów: „Kobiety na Polskiej Stacji Antarktycznej im. H. Arctowskiego” zaplanowano wystąpienie o kobiecym spojrzeniu na kuchnię polarnej rzeczywistości oraz o wybitnych polskich polarniczkach.
Jak przypomniała Dagmara Bożek – popularyzatorka historii polskiej polarystyki – kobiety uczestniczyły w polskich wyprawach badawczych do Antarktyki praktycznie od samego ich początku.
„Jeszcze zanim powstała Stacja Arctowskiego, Anna Łopatowska, technik i laborantka z Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego w Warszawie, wzięła udział w pierwszej morskiej naukowej ekspedycji do Antarktyki na przełomie 1975 i 1976 roku. Końcówka lat 70. to nie tylko wyprawy letnie i całoroczne do Stacji Arctowskiego, ale również polskie ekspedycje badawcze organizowane na statkach, których celem było prowadzenie badań na wodach Antarktyki. Zarówno w wyprawach letnich do Stacji Arctowskiego, jak i we wspomnianych wyprawach morskich uczestniczyły panie. Były to przede wszystkim badaczki związane na przykład z Instytutem Ekologii PAN, Zakładem Parazytologii PAN czy wymienionym Instytutem Biologii Doświadczalnej, które prowadziły badania w ramach projektów i programów naukowych” – opowiadała PAP Dagmara Bożek, która prowadzi również projekt „Polarniczki”, poświęcony historii polskich badaczek Arktyki i Antarktyki, w ujęciu historycznym i współczesnym.
Jak mówiła, pierwszą zimowniczką, czyli uczestniczką wyprawy całorocznej, była biotechnolog, specjalistka od badań kryla antarktycznego prof. Anna Kołakowska, która uczestniczyła w dwóch wyprawach do Antarktyki w latach 1983–84 i 1985–86. „Natomiast pierwszą kobietą na stanowisku kierownika wyprawy całorocznej w latach 1991–1992 była profesor Maria Agata Olech, lichenolog. Obecnie kobiety uczestniczą w wyprawach zarówno letnich, jak i zimowych, nierzadko stanowiąc nawet połowę składu ekspedycji, a także pełnią funkcję kierowników wypraw” – przypomniała Dagmara Bożek.
Dagmara Bożek jest też jedną z dwóch autorek (obok Katarzyny Dąbkowskiej) pierwszej pełnej biografii Henryka Arctowskiego – patrona stacji i wybitnego polskiego geofizyka i geografa, jednego z pierwszych Polaków, którzy dotarli do Antarktyki pod koniec XIX wieku. Książka pt. „Henryk Arctowski. W świecie myśli” ukazała się we wrześniu ub.r.
Polska Stacja Antarktyczna pełni nieformalną funkcję polskiej „ambasady” w Antarktyce. Polska – jako jeden z sygnatariuszy Układu Antarktycznego – jest w gronie 29 państw konsultatywnych, które mogą podejmować decyzje o działalności człowieka na terenie Antarktyki. Jednym z warunków pozwalających dołączyć do tego grona jest prowadzenie istotnej pracy naukowo-badawczej, jak założenie stacji naukowej lub wysłanie wyprawy naukowej.
Stacja zapewnia wsparcie techniczne i logistyczne dla polskich i międzynarodowych grup naukowych prowadzących badania w Antarktyce. W jednostce były i są prowadzone badania w dziedzinie oceanografii, geologii, geomorfologii, glacjologii, meteorologii, sejsmologii i przede wszystkim biologii i ekologii oraz nieprzerwanie prowadzone są monitoringi: ekologiczny, glacjologiczny, meteorologiczny i ekologiczny.
Badania są organizowane w ramach interdyscyplinarnych programów badawczych, dotyczących m.in. takich problemów jak: zmienność ekosystemów polarnych, ewolucja, struktura i dynamika różnorodności biologicznej czy wpływ zmian klimatycznych w rejonie Półwyspu Antarktycznego na funkcjonowanie ekosystemów morskich i lądowych.
Trwają prace nad kompleksową przebudową i budową nowego obiektu Polskiej Stacji Antarktycznej. Na modernizację infrastruktury stacji i budowę nowego budynku głównego resort nauki w 2018 r. przekazał Instytutowi Biochemii i Biofizyki PAN 88 mln zł. W 2023 r. szef Ministerstwa Edukacji i Nauki zwiększył dotację o ponad 42 mln zł, co daje łączną kwotę ok. 130,4 mln zł. W 2024 r. środki te zostały – na wniosek IBB PAN – zwiększone o dodatkowe 43 mln zł. Termin zakończenia realizacji inwestycji zaplanowano na 2027 r.
źródło: PAP
fot. Polska Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego – Marek Figielski